مساله مورد بحث در این نوشته وابستگی و استفاده ناصحیح، غیر اصولی و اعتیاد گونه از ماهواره در بین خانوارهای هم استانی است؛ بطوریکه متاسفانه گاهی چنین تصور می شود که انگار در مقایسه روند استفاده از شبکه های داخلی و ماهواره ای وضعیت نسبت به گذشته کاملا برعکس شده است.

- *: روزی برای انجام پژوهشی راجع به خشونت های خانوادگی به دادگاه خانواده در یکی از شهرهای استان مراجعه کردم.شنیدن صحبت های یکی از قربانیان ماهواره من را بر آن داشت تا برای درک بهتر این مساله و معضل فرهنگی و اجتماعی حیاتی به انجام یک پژوهش علمی پرداخته تا شاید هر کسی از ظن خود یار من نشود و کمی تامل و تعمق کنیم و برای حل این مشکل و معضل نوظهور چاره ای بیندیشیم.

 ازخانمی که از خشونت های بی پایان همسرحرف می زد پرسیدم علت درخواست طلاق توسط شما چیست؟با بغضی در گلو گفت: “شوهرم دائما درحال بحث و دعوا،فردی عصبی، بداخلاق و لجباز،بهانه گیر و بی منطق است و دیگر نمی توانم ادامه دهم واقعا غیر قابل تغییر و اصلاح است.

 مثلا چند روز پیش با لحن تند و توهین آمیزی می گفت که چرا وقتی از درب منزل وارد حیاط خانه می شوم و درب منزل را باز می کنم صدای مجری بی بی سی(نادر )   را نمی شنوم. به خدا قسم در بسیاری از مواقع در طول شبانه روز بیشتر از۲۰ باراخبار شبکه های من و تو، بی بی سی و صدای آمریکا، یورو نیوز، شبکه مجاهدین و بهاییان و…را پیگیری وحتی۵ دقیقه نیز برای من و فرزندش وقت نمی گذارد و گریه کنان ادامه داد و….”.

هنگامی که به صورت معجزه آسایی موفق به حرف زدن با همسر نامبرده شدم از وی نیز در کمال تعجب ادعای مشابهی شنیدم: وقتی از صحت ادعای همسرش پرسیدم با شگفتی می گفت که” از روزی که پای فارسی وان ،گیم وپی ام سی،ریور و…. به خانه ما باز شده دیگر بامن حتی حرف هم نمی زند. خبری از چای و غذا ،آرامش و محبت نیست چون ممکن است ۲دقیقه از شمیم عشق را نبیند با آهی عجیب و دلی پردرد می گفت که از ساعت ۸تا۱ شب ۴ تا۵ فیلم به صورت پیاپی و مصیبت اینکه گاهی در شبانه روز برخی از آنها را چند بار می بیند”.

مساله مورد بحث در این نوشته وابستگی و استفاده ناصحیح، غیر اصولی و اعتیاد گونه از ماهواره در بین خانوارهای هم استانی است؛ بطوریکه متاسفانه گاهی چنین تصور می شود که انگار در مقایسه روند استفاده از شبکه های داخلی و ماهواره ای وضعیت نسبت به گذشته کاملا برعکس شده است.

بسیاری از خانواده ها حتی برای گوش دادن به اخبار،تماشای فیلم ، فوتبال، کارتون و برنامه های مخصوص کودکان دیگرسراغی از شبکه های داخلی نمی گیرند. اگر به اغراق و گزافه گویی متهم نشویم در برخی از موارد به نظر می رسد که برخی تلویزیون و ماهواره را در یک یا چند شبکه خاص مانند Gem,Pmc,، بی بی سی، صدای آمریکا، من و تو، فارسی وان و… خلاصه کرده اند.

در میان وسایل ارتباط جمعی، تلویزیون (ماهواره ) بیش از هر رسانه دیگری وقت افراد جامعه را به خود اختصاص می‌‏دهد و این به خاطر ویژگی‌‏هایی است که داراست . در عصری که رسانه‌ها، احاطه خود را بر سر تاسر عالم گسترده‌اند، نقش شگفت‌انگیز آنها در تحولات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و … انکار ناپذیر است.

 این تکنولوژی‌ها به مثابه ابزارهایی تلقی می‌شوند که از توانایی عظیمی در قالب سازی و جهت‌دهی تصورات و اندیشه انسان‌ها برخوردار هستند. بنابراین ماهواره به عنوان یکی از رسانه ها و ابزارهای اصلی انتقال و گسترش ارزشهای فرهنگی و اجتماعی ، در شکل دهی رفتارهای اجتماعی مردم و به خصوص نوجوانان و جوانان ،دارای نقش مهمی است.

اعتیاد Addiction نوعی ابراز علاقه جسمی و روانی به یک موضوع یا چیز خاص است که بر دستگاه عصبی انسان اثر گذاشته و موجب اختلال در عملکرد فیزیولوژیک بدن گشته و نارسایی های زیستی برای بدن ایجاد می کند. اعتیاد کنش، رفتار و سلوکی است که با هنجارهای اجتماعی در تضاد است و به طریقی با انتظارات مشترک رفتاری در جامعه سازگاری ندارد و دیگر اعضای جامعه آن را ناپسند و نادرست ارزیابی کنند. امروزه در بحث اجتماعی و روانی اعتیاد به مواد و موضوعات گوناگونی اشاره می شود: اعتیاد به هر نوع مواد مخدر از جمله سیگار، الکلیسم یا اعتیاد به اینترنت و چت،ماهواره و…. نیز در بحث اعتیاد مطرح می شود.

براین اساس خیلی راحت می توان به ماهواره وفراینداستفاده بی رویه و وابستگی مسحور کننده اش هم به عنوان یک اعتیاد مدرن نگریست وقتی علل چند مورد از مرگ و میرهای یکسال اخیر استان به طور مستقیم به ماهواره برمی گردد. وقتی که نتایج همین تحقیق صورت گرفته توسط نویسنده و حتی پژوهش های علمی مشابه بیانگراین واقعیت تلخ است که در مجموع هریک از پاسخگویان در هر شبانه روز حدود ۴ساعت را با ماهواره می گذرانند درحالیکه در نهایت تاسف سرانه مطالعه و کتابخوانی در استان از ۲۰ دقیقه هم کمتر است. 

استفاده اعتیادی ازماهواره موجب بی‌نظمی در سطح زندگی و جامعه می‌شود، از جمله مهمترین بخشهایی که از این مسأله آسیب می‌بینند:

۱) خود فرد است که با مشکلات بی‌خوابی و بدخوابی، ضعیف‌شدن سیستم ایمنی بدن، مشکلات روانی از قبیل استرس، اضطراب، عدم تحرک بدنی منجر به درد مچ و دست، کمردرد و چشم درد مواجه می‌شود.

۲) نهاد خانواده، با مسائلی مانند کم‌رنگ‌شدن روابط میان والدین و فرزندان، فرهنگ عمومی جامعه‌، تضعیف ارزشها و هنجارهای اجتماعی‌، کاهش ارتباطات اجتماعی‌، جایگزینی روابط سنتی با روابط جدید اجتماعی، کناره‌گیری اجتماعی و گوشه‌گیری روبرو می‌شود.

۳) نهاد آموزش، آثار این پدیده مشکلات درسی از قبیل افت تحصیلی، غیبت‌کردن در کلاسها و ترک تحصیل است.

تحقیقات نشان می‌دهد یکی از آثار وابستگی بیش از حد به ماهواره این است که افراد زمان کمتری را با خانواده خود می‌گذرانند. علائم آن بی‌وفایی مجازی، گوشه‌گیری، اختلال در الگوی خواب، احساس نیاز به تنها بودن، و فراموش‌کردن مسؤولیت‌های خانوادگی هستند. معضلات، آسیبها و ناامنی هایی همچون تغییرات وسیع در سبک زندگی و به تبع آن گسترش شدید فساد اخلاقی و روابط نامشروع خارج از عرف و سنت جامعه ایرانی، پدیده دختران فراری، بدحجابی و حتی بی حجابی، خشونت در مدارس به نوعی متاثر از برنامه های ماهواره ای بوده است.

قابل ذکر است که تعداد شبکه هایی که به طور اختصاصی به تبلیغات مد لباس و لوازم آرایشی می پردازند ۷۴شبکه است که به طور شبانه روزی اقدام به پخش برنامه و تبلیغات لباس هایی می کنند که هیچ تناسبی با پوشش و فرهنگ ایرانی و مسلمانی ندارد. با این اوصاف جای تعجب نیست که چرا ظاهر و رفتار جوانان جامعه با سرعت سرسام آوری به سمت غربی شدن و وارونگی ارزش ها پیش می رود(منبع فرهنگ نیوز ).

اگر سبک زندگی را مجموعه‌ای نسبتاً منسجم از همه رفتارها و فعالیت‏های یک فرد معین در جریان زندگی روزمره تعریف نماییم» باید پذیرفت که به دلایل متعدد شاهد تغییرات اساسی و شگرف در تمام ابعاد زندگی بوده ایم. اوقات فراغت یکی از مهمترین حوزه های مورد نظراست که نحوه برخورد و گذران آن هیچ شباهتی حتی نسبت به یک دهه قبل هم ندارد. چرایی و چگونگی مساله اعتیاد به ماهواره در استان از دوجنبه اساسی قابل طرح و بحث است:

الف: سطح کلان:

در سال های گذشته و حتی در چند ماه اخیر اخبار مختلفی از سوی نهاد های انتظامی و دیگر سازمان های ذیربط مبنی بر جمع آوری ماهواره ها مطرح شده است.به جز جمع آوری، وضع جرائم سنگین و مجازات های دیگر مهمترین پیشنهاد و تنها راهکار عملی شده به صورت ناقص و گهگاه در سالیان گذشته بوده است که به اعتقاد نگارنده این بدترین و ناکارامد ترین روش مواجهه با این پدیده است که به جز دامن زدن به نارضایتی بخشی از مردم وبدبین کردن آنها به نظام و ترغیب بیشتر جامعه به برنامه ها و شبکه های ماهواره ای کارکرد دیگری نخواهد داشت.البته این بدان معنا نیست که بحث آسیب شناسی ماهواره، ابعاد و راهکارهای مقابله با آن را رها سازیم بلکه بالعکس از ضرورت پرداختن علمی و غیر احساسی و کارشناسانه با این پدیده بسیار حساس و جدی حکایت دارد.

قبل از پرداختن به هر توصیف و تحلیلی بایستی به این سوال پاسخ داد که چرا شبکه های ماهواره ای خارجی با چنین استقبالی مواجه شده اند و از سویی شبکه های ملی داخلی اینقدردر موضع انفعال و ضعف قرار گرفته اند چرا برنامه نود به عنوان یک برنامه ورزشی  با زمان پخش در ساعت ۵/۱۱ بیش از۵ میلیون مخاطب دارد؟ چرا نباید با تشکیل کارگرو ههای کارشناسی از رشته های علمی مرتبط با موضوع نقاط ضعف و قوت و ابعاد مختلف موضوع را بررسی و برای حل آن چاره اندیشی نماییم.

در سطح کلان عواملی همچون محیط بسته، رقابتی نبودن، عمل نکردن براساس نیاز مخاطب، دروازه بانی یک طرفه پیام، آزاد نگذاشتن ذهن مخاطب در انتخاب، قطره چکانی اطلاعات به مخاطب، باعث روی آوردن مخاطبان به سوی رسانه ها و شبکه های برون مرزی و عدم استقبال از شبکه های داخلی می شود.(مصاحبه با دکتر محمد احمدی استاد دانشگاه و کارشناس ارتباطات).

الف: سطح خرد:

متاسفانه در کهگیلویه و بویر احمد کمترین امکانات رفاهی- تفریحی ممکن وجود دارد و صحبت از اوقات فراغت و نحوه گذران صحیح ومثبت از آن بیشتر به شوخی و شعار می ماند. اگر مسولان، پژوهشگران، متخصصان و نویسندگان از نوجوان و جوانان می خواهند تابا بصیرت، آگاهی و واقع بینی اسیر جنگ نرم شبکه های ماهواره ای نشوند ابتدا بایستی خود به این سوال کلیدی پاسخ دهند که در شرایط فقر و بیکاری و نابرابری لجام گسیخته موجود، فقدان و یا کمبود امکانات و خدمات رفاهی حده اقلی، افسردگی و یاس و ناامیدی نوجوانان و جوانان در مورد آینده و یافتن شغل و درآمد و ازدواج و… یک جوان تحصیلکرده یا یک نوجوان به خصوص دختران و زنان که اغلب در خانه هایشان حکم اسیر جنگی را دارند و ساعت های عمر را با نگاه کردن به چهاردیواری منزل می گذرانند چگونه باید اوقات فراغت خود را بگذراند و به عبارتی جایگزین پیشنهادی آنها چیست؟

 از سوی دیگر با وجود تلاش های خستگی ناپذیر کارشناسان و مدیران صدا و سیمای استان؛ هنوز شبکه استانی دنا فاصله بسیار زیادی با استاندارد های یک شبکه تلویزیونی دارد و بنابراین در این زمینه هنوز جای کار کارشناسی و تلاش و فعالیت های بسیاری وجود دارد.

در خوشبینانه ترین شرایط؛ تاهمین چند سال پیش داشتن تمامی شبکه های تلویزیونی ملی و کشوری و حتی شبکه های استانی برای بیشتر مردم استان در نقاط مختلف آرزوی ناممکن و دست نیافتنی بود.

همین امروز هم داشتن امکانات دیجیتال در همه مناطق استان میسر نبوده؛بنابراین هنوز هم بسیاری از مردم استان از وجود شبکه های جدید و تازه راه اندازی شده صدا و سیما مانند شبکه شما بی اطلاع هستند.البته این مساله مربوط به کسانی است که نمی خواهند یا نمی توانند که ماهواره داشته باشند. زیرا بر اساس مصوبه مجلس شورای اسلامی در ۲۳ بهمن ماه ۱۳۷۳، ورود، تولید، نصب، نگهداری و استفاده از تجهیزات ماهواره ای ممنوع است.

بدیهی است در مقابل هجوم فرهنگی باید مقابله فرهنگی صورت گیرد. برنامه سازان فرهنگی و هنری و سازمان هایی مانند صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان های تبلیغات اسلامی ، نظام آموزش و پرورش ، نظام آموزش عالی و دیگر ارگان های دولتی باید در بخش غنی سازی و سالم سازی فرهنگ سرمایه گذاری کنند .در مقابل تهاجم فرهنگی باید فعالیت ، برنامه سازی ،تفریحات سالم و امکانات کافی ایجاد شود . چرا که منع و مقابله نه تنها راه حل نیست بلکه به زعم ما بدترین راه حل ممکن است که تنها صورت مساله را پاک نموده و باعث تشویق و ترغیب بیشتر مردم و گروههای مختلف برای رو اوردن به ماهواره می گردد.

•    پژوهشگر مسائل اجتماعی و مدرس دانشگاه

منبع : عصردنا